Gentrification ή εξευγενισμός, Πολύβιος Μουκούλης, Γεωργία Αλεξανδρή

Gentrification ή εξευγενισμός, μερικές σκέψεις γύρω από την έννοια και την ιστορία της

του Πολύβιου Μουκούλη και της Γεωργίας Αλεξανδρή

Πρόσφατα ο αγγλικός όρος gentrification αναφέρεται σε όλο και περισσότερα δημοσιεύματα και έρευνες που καταπιάνονται με το κέντρο της πόλης. Τι σημαίνει όμως ο όρος αυτός;

Ο όρος πρωτοχρησιμοποιήθηκε από τη βρετανή κοινωνιολόγο Ruth Glass to 1964 στην προσπάθειά της να περιγράψει τη διαδικασία κατά την οποία μέλη των ανώτερων κοινωνικών στρωμάτων (gentry) εγκαθίσταντο σε υποβαθμισμένες εργατικές περιοχές του κεντρικού Λονδίνου, αναβαθμίζοντας το κτηριακό απόθεμα και εκδιώκοντας-εκτοπίζοντας παράλληλα τους παλαιούς κατοίκους. Η διαδικασία αυτή παρατηρήθηκε σε πολλές, αν όχι στις περισσότερες, μεγάλες πόλεις του ανεπτυγμένου (και όχι μόνο) καπιταλιστικού κόσμου, μετατοπίζοντας το ενδιαφέρον προς τις αιτίες που δημιουργούν τέτοιου είδους φαινόμενα και θέτοντας συχνά σε δεύτερο πλάνο τις επιπτώσεις των διαδικασιών αυτών. Οι κυρίαρχες ερμηνείες που κατά καιρούς έχουν δοθεί μπορούν να κωδικοποιηθούν σε τρεις πολύ βασικές αλλά και αλληλοτροφοδοτούμενες συνιστώσες. Η πρώτη από αυτές είναι η μαρξιστικής προέλευσης οικονομική/δομική θεώρηση όπου τα φαινόμενα gentrification προσεγγίζονται κυρίως μέσα από μια διαδικασία σπέκουλας πάνω στη γη μέσω της οποίας το κτηματομεσιτικό και το κατασκευαστικό κεφάλαιο προωθούν την απαξίωση περιοχών με πραγματικούς ή/και συμβολικούς όρους ώστε αγοράζοντας φτηνά στη συνέχεια να αυξήσουν τις τιμές γης, αποσπώντας όσο το δυνατόν μεγαλύτερη υπεραξία (με τη μορφή της αυξημένης γαιοπροσόδου) από τη γη και το κτισμένο περιβάλλον. Η δεύτερη συνιστώσα, αυτή των ατομικών προτιμήσεων/νέων προτύπων κατανάλωσης που προτάθηκε από προοδευτικούς ανθρωπολόγους, θεωρεί ότι το φαινόμενο του gentrification αποτελεί μια διαδικασία που συμβαίνει στις μεταβιομηχανικές πόλεις και είναι άμεσα συνδεδεμένη με τη μεταβολή της οικονομικής βάσης από τη βιομηχανία στον τομέα των υπηρεσιών, το συνεπακόλουθο νέο κοινωνικό και χωρικό καταμερισμό της εργασίας και την εμφάνιση ορισμένων νέων μεσαίων στρωμάτων τα οποία είναι θετικά διακείμενα προς τις πόλεις και το αστικό περιβάλλον και αρνητικά προς την ομοιογένεια των προαστίων. Όμως, καθώς όλες οι καταναλωτικές προτιμήσεις του κόσμου παραμένουν «ασήμαντες» χωρίς την απαραίτητη χρηματοδότηση από το κεφάλαιο, αλλά και οι επενδύσεις σε μεγάλα projects είναι καταδικασμένες σε αποτυχία αν δεν υπάρχουν οι απαραίτητοι αγοραστές (κάτοικοι και εν γένει καταναλωτές σ’ αυτήν την περίπτωση), απαιτείται και η συμβολή μιας τρίτης και καθοριστικής συνιστώσας. Η συνιστώσα αυτή είναι η (έμμεση ή/και άμεση) κρατική παρέμβαση. Ο ρόλος της κρατικής παρέμβασης στις διαδικασίες αυτές εκτείνεται από απλές ρυθμιστικές-σχεδιαστικές παρεμβάσεις μέχρι και την εκπόνηση σχεδίων αναπλάσεων ολόκληρων περιοχών, την κατασκευή έργων ναυαρχίδων (flagship projects) με απώτερο σκοπό την αλλαγή του χαρακτήρα μιας ολόκληρης περιοχής ως και την ωμή καταστολή ολόκληρων κοινωνικών ομάδων που «χαλάνε» την επιμελώς καλλιεργούμενη εικόνα της περιοχής (επιχειρήσεις σκούπα σε μετανάστες, εκκενώσεις καταλήψεων κ.λπ.). Βέβαια, το ποια ακριβώς θα είναι η διαδοχή των τριών συνιστωσών επηρεάζεται από τις ιδιαίτερες κοινωνικοοικονομικές και πολιτικές συνθήκες που διαμορφώνουν όχι μόνο την πόλη αλλά και τις επιμέρους περιοχές της. Η δυναμική που η κάθε γειτονιά αναπτύσσει προσδιορίζει και την ίδια την τροχιά του φαινομένου που σχεδόν όμως πάντα καταλήγει στον εκτοπισμό ασθενέστερων ή/και ανεπιθύμητων κοινωνικών ομάδων αλλά και παραδοσιακών δραστηριοτήτων της περιοχής προς όφελος κάποιων νέων και περισσότερο προσοδοφόρων.

κοντέινερ, Φεβρουάριος 2011

http://www.konteiner.gr/magazine/article/409

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s